Nón quai thao trong trang phục truyền thống của phụ nữ Bắc Bộ

Theo câu ca, anh tìm về sông Đuống
Mái đình cong, những thửa ruộng con con
Người Kinh Bắc hay cười, duyên đến lạ
Nón quai thao như tình nghĩa vẹn tròn.

Chiếc nón quai thao là trang phục truyền thống của phụ nữ quan họ Kinh Bắc. Gắn liền với hình ảnh áo tứ thân duyên dáng cùng guốc mộc xinh xinh, nón quai thao đã đưa nét đẹp của người phụ nữ Bắc Bộ Việt Nam vào trong thơ ca, vào các bài hát và cả trong những tảng văn nổi tiếng. Không chỉ vậy, người ta còn thấy nón quai thao được khắc trên trống đồng, trong tranh sơn mài, hoặc tượng gốm. Ngày nay, không còn chỉ lưu hành ở Bắc Bộ, nón quai thao đã được nhiều bạn bè thế giới biết đến như một nét đặc sắc ghi dấu một lần đến Việt Nam.

Nón quai thao có mặt ở nước ta từ rất lâu rồi. Hồi thời triều Nguyễn, cung nữ và những phụ nữ người thượng lưu đã dùng nón quai thao để tô điểm cho nét đẹp của mình. Nón có hình tròn, đường kính rộng đến 80cm, cao khoảng 10- 12cm. Kích thước này có thể thay đổi một chút tùy theo loại nón. Nón rộng và cao hơn hết chính là nón đấu, nhỏ hơn nón đấu là nón ba tầm, hay còn gọi là nón mười. Nhỏ nhất chính là nón nhỡ hay nón ngang.

Lá cọ non phơi khô và thanh tre chính là chất liệu chính để làm nón quai thao. Sau khi phơi cho trắng, lá cọ được ép phẳng rồi dùng chỉ may dính lại với nhau lợp lên khung tre hình tròn. Bên trong nón có may thêm 1 chiếc khua. Khua nón là vòng tròn nhỏ bằng kích cỡ đầu người, cao khoảng 8cm để đội nón vào đầu cho chắc. Đây là phần khó làm nhất trong cấu tạo chiếc nón, bởi khua vừa phải mềm mại không làm đau đầu khi đội, vừa lại phải chắc chắn để đỡ được sức nặng của nón.

Ngoài ra, để trang trí cho nón quai thao thêm đẹp, người ta dán giấy vàng, giấy bạc, hoặc thêu hoa văn rộng phượng bên mặt trong của nón, gọi là hoa nón. Ngay chỗ chính giữa khua nón, có người còn đính vào một chiếc gương nhỏ để soi mặt.

Một trong những điểm nổi bật của nón quai thao chính là dây thau. Tương truyền hồi xưa, có một quan viên thời Lê, sang tận Trung Quốc để học nghề dệt tơ thành dây quai thao cho nón. Sau này ông mất, được ghi trên mộ năm chữ “Vũ sứ thần chi mộ”. Dây thau dài cỡ 1,5m đến 2m, làm từ sợi tơ bện vào nhau như bấc đèn cầy, bên ngoài bọc bằng vải lụa cho đẹp. Mấy cô, mấy chị khi mua nón quai thao về, thường mua kèm thêm chiên và thẻ. Chiên là miếng bạc hình vuông đính vào giữa khua nón, còn thẻ là 2 miếng bạc khắc hoa văn tinh tế, giắt vào trong nón hai bên để cột dây thau vào. Khi đội, dây thau được cột dưới cằm, mấy chị dùng tay giữ dây trước ngực cho chắc, lại thêm phần e lệ duyên dáng. Hai bên, dây thau thả rũ xuống chấm vai, thấp thoáng che gương mặt thiếu nữ má ửng hồng.

Kĩ thuật này khá phức tạp nên chỉ một vài nơi trong nước biết làm nón, tạo thành những làng nghề nón quai thao nổi tiếng. Từ xưa đến nay, được biết đến rộng khắp có thể kể đến như nghề làm dây thau ở làng Triều Khúc, Hà Tây; nón quai thao tại làng Chuông – Hà Tây. Nghề làm nón quai thao và bán nón quai thao đã trở thành cha truyền con nối và được lưu giữ ở đây như một bản sắc dân tộc.

Ngày nay, người dân ít đội nón quai thao phổ biến như hồi xưa. Mấy cô mấy chị chỉ mua nón quai thao để đội trong những dịp lễ lớn, đội khi trình diễn các tiết mục văn nghệ dân gian hoặc du khách mua nón quai thao để làm quà lưu niệm. Tại thành phố Hồ Chí Minh, cũng có nơi bán nón quai thao. Nhiều cửa tiệm uy tín bạn có thể tìm đến để mua nón quai thao giá rẻ, hợp túi tiền như Trang Phục Bông Sen. Ở đây, người ta có đa dạng nhiều kiểu nón quai thao khách nhau như nón quai thao múa hoặc nón quai thao quà tặng, nón cho trẻ em, nón cho người lớn, được trang trí sặc sỡ và bắt mắt.

Một số lưu ý cho bạn khi chọn mua nón quai thao là: Chọn địa điểm bán nón quai thao uy tín, khi mua đội thử nón để tìm được chiếc vừa vặn với khuôn đầu của mình, lựa dây quai thao kĩ cho phù hợp với độ tuổi và trang phục tứ thân của bạn. Dây thau màu ngà như màu tơ, hoặc màu đào, màu xanh thích hợp cho thiếu nữ 16, 17. Những người lớn tuổi thường chọn dây thau màu nâu hoặc đen để trông chững chạc và điềm đạm hơn.

Hội đã tan rồi, chia tay bên dòng sông
Chiếc nón quai thao xôn xao câu quan họ

Giờ đây, tuy nón quai thao không còn được đội nhiều như trước nữa. Nhưng, chiếc nón quai thao mộc mạc này đã trở thành một biểu tượng dân tộc cho quan họ Bắc Bộ. Nón đơn sơ, nhưng lại khiến người đội đẹp nhẹ nhàng, đằm thắm. Khiến ai đã từng một lần đến xứ này, một lần xem quan họ Bắc Ninh, một lần ngắm thiếu nữ Bắc Bộ đội nón quai thao e ấp đi chùa lễ phật, khi về đều mãi lưu luyến nhớ nhung.